Üç Kümbetler

“Erzurum Çifte Minareli Medrese’nin güneyinde bulunan Üç Kümbetler; Anadolu’da bulunan anıt mezarların en güzel örneklerindendir.” Giriş cümlesini birçok kaynakta, bu yapıların mimari özellikleri ile birlikte bulabilirsiniz. Ama bu eserler ile ilgili soracağım sorular için merakınızın peşinden gitmelisiniz.  

Kümbetlerin Özellikleri

Kümbetlerin sırası ile öne çıkan ve kendi fikrimi destekleyecek bilgileri şu şekildedir. 

1 Numaralı Kümbet 

  •  Kitabesi bulunmamaktadır. 
  •  İçerisinde mezar bulunmaktadır. 
  •  Şişik kubbe mimarisi kullanılmıştır. 
  •  Yapıda kırmızı sarı taşlar kullanılmıştır. 
  •  Etrafında 8 tane hayvan ve bitki figürlü kabartma bulunmaktadır. 
  •  Kümbette 4 kapalı 4 açık pencere vardır. 
  •  Kümbet kapısı kuzeydedir. 

2 Numaralı Kümbet 

  • Kitabesi bulunmamaktadır. 
  • Mezar ve sanduka yoktur. 
  • Kare gövdelidir. 
  • Doğu yönünde bir penceresi vardır. 
  • Kümbet kapısı kuzeydedir. 

3 Numaralı Kümbet 

  • Kitabesi bulunmamaktadır. 
  • İçerisinde mezar bulunmaktadır 
  • Konik kubbelidir 
  • Çevresi kırmızı zencirek süsleme ile çevrilmiştir.Bu kümbet ile aynı mimari özelliklere sahip Erzurum bölgesinde iki kümbet (Karanlık Kümbet,Gümüşlü Kümbet)daha bulunmaktadır. 
  •  Kümbetin etrafında 12 kemer bulunmaktadır. 
  • Güney yönünde ve batı yönünde birer penceresi vardır. 
  • Kümbet kapısı kuzeydedir. 

4 Numaralı Kümbet 

  • Kitabesi bulunmamaktadır. 
  • Mezar ve sanduka yoktur. 
  • Konik kubbelidir. 
  • Kümbetin etrafında 12 kemer bulunmaktadır. 
  • 4 yönde 4 penceresi vardır. 
  • Kümbet kapısı kuzeydedir. 

ÜÇ KÜMBETLER’İN DÜŞÜNDÜRDÜKLERİ 

  1. Dünyanın bir çok yerinde bulunan kümbetlerin fark oluşturacak şekilde üç kümbetlerde birbirlerine bu kadar yakın konumlanmış olması  
  2. Kümbetlerin benzer ve farklı yönlerinin kendi içerisinde tutarlı bir mantıkla yapılmış olma ihtimali  
  3. Bu kümbetleri yapan Saltuklular’ın bir çoğunun Horasan’da astronomi ve trigonometri dehası Ebul Vefa’dan ders almış olması(1) 
  4. 2 Numaralı kümbetin neden yapıldığının bilinmemesi 
  5. 1 Numaralı kümbetin etrafında belirli takımyıldızlarını sembolize eden figürlerin kullanım amacı 
  6. Üç Kümbetleri yeni bir bakış açısı ile anlamlandırmamızda aradığımız cevapların yeryüzünü değil gökyüzünü işaret ettiğini düşündürmesi 

Bu düşünceler ile konuyu yeryüzünden gökyüzüne taşıyorum 

ASTRONOMİ ve ÜÇ KÜMBETLER 

Kadim medeniyetlerde gökyüzü her zaman önemli olmuştur.Akşam evine yorgun argın gelip kanepesinde televizyon izleyen insan o dönemde geceleri gökyüzünü izliyor,yorumluyor ve mimari eserlerine yansıtıyordu.

Orion Takımyıldızı kemerindeki üç yıldızın Mısır Piramitleri ile konumlanması, güneş tapınakları vb. yapılar gökyüzü ile uyum içerisinde zümrüt tabletlerde ifade edildiği gibi; “Yukarıda ne varsa aşağıda o vardır.” a atıf gibi yeryüzünü süslüyordu.  

Bugün eski medeniyetlerin kültürlerini,eserlerini ve inanışlarını tam olarak anlayamamamızın temel sebebi doğa ile uyum içerisindeki insanın zaman içerisinde bu uyumdan kopması ve astronomiye olan ilgisinin zayıflamasında aramak gereklidir.

Bu bilgilerden ne kadar yoksun oluşumuza şöyle bir örnek verebilirim Burçlara inanmıyorum diyen birçok insanın güneş sistemi etrafında bulunan birbirinden farklı 12 yıldız kümesinin her birine burç denildiğinden haberi yok ve bir çoğumuz inanmadığımız şeyin burçlar değil,burçların insan üzerindeki etkileri olduğunu bilmiyoruz. 

Eski Türk Kültürü’nde burçlara ükek adı verilirdi.Bu kelime aynı zamanda kalelerdeki burçları da ifade eden bir sözcüktür.Bunlar gökyüzünü 12 bölüme ayıran takımyıldızlardan her birisidir.Türk kültüründe göğün bir eksen etrafında dönüşünün sonucu olarak yılın her bir ayını temsil eden takımyıldızlardır. 

Eski Türkler güneş gezegenler ve yıldızların uğradıkları konaklardan çeşitli yorum ve sonuçlar çıkarmak için yıldız haritaları çıkarıyorlardı.Yıldız haritaları şu bölümlerden oluşuyordu 

  •  12 Burç 
  •  12 Ev 
  •  Gezegenler 
  •  Ve gezegenlerin birbirleri ile olan açıları

Üç Kümbetler’deki ayrıntılara bakıldığında aslında belirli bir tarihte çıkarılmış yıldız haritasının mimariye dönüştürülmüş halini görmek çok da zor değil 

  •  12 kemer veya 8 figür burçları 
  •  Kümbet kapıları kümbetle temsil edilen şeyin hangi burçta olduğunu 
  •  Kümbetlerin her biri güneş ay ve gezegenleri 
  •  Kümbet pencereleri burçlar/evler ile ilgilidir.

Üç Kümbetlerdeki kümbetlerin birbirlerine olan mesafeleri Erzurum bölgesindeki karanlık kümbet,gümüşlü kümbet gibi benzer kümbetlerin kapılarının çıkış yönleri 1 numaralı kümbetin üst kısmının kubbesi,rengi ve etrafındaki figürleri pencere yönleri dikkate alındığında üç kümbetler aşağıdaki şekilde yıldız haritasının mimarisini oluşturmaktadır. 

1 Numaralı Kümbet 

  • Şişik kubbeli mimarisi ile güneş sembolize edilmektedir. 
  • Etrafında bulunan hayvan ve bitki figürleri burçları sembolize etmektedir. 

Burçları temsil eden figürlerin günümüzde kullanılanlardan farklı olmasının nedeni Türkler’in yaşamı ve doğayı yorumlayışındaki farklılıklarından gelmektedir.Mesela günümüzde balık takımyıldızı iki balıkla sembolize edilirken Eski Türkler iki kulaklı tavşan şeklinde sembolize ediliyordu. 

  • Yapıda kırmızı ve sarı taşların kullanılması güneş ışınları ile ilgilidir. 
  • Yapıda ekinoksları temsil eden 4 burç(Koç,terazi,yengeç,oğlak) açık pencereler ile sembolize edilmiştir. 
  • Kümbetin kapısı terazi burcunu göstermektedir.Terazi burcunun sembolü kapının iki yanına işlenmiştir. 

  • Güneş’in manası özbenliktir başlangıçtır ve erkeği sembolize eder 

2 Numaralı Kümbet 

  • Kare gövdeli kümbet Türkler’de tilek(dilek kelimesi buradan gelmektedir.) gezegeni yani merkürü sembolize eder. 
  • Kapısı kuzeyde yani terazi burcundadır.Bu kümbeti terazi burcuna denk getirmek için sonradan yapılmış olma ihtimali vardır. 
  • Merkür:Düşünceyi,zekayı, Eski Türkler’de şansı ve bahtı temsil eder. 

3 Numaralı Kümbet 

  •  Bu kümbet ile Erzurum bölgesindeki karanlık kümbet ve gümüşlü kümbet aynı mimaridedir.Bu kümbetlerin kapı yönleri astronomik veriler ile karşılaştırıldığında 3 Numaralı kümbetin Ayı temsil ettiği anlaşılmaktadır. 
  • 12 kemerli mimari her kemerin bir burcu temsil ettiğini göstermekte 
  • Etrafındaki kırmızı zencirek süslemesi güneş ile olan ilgisine atıftır. 
  • Kapısı kuzey yönünde yani terazi burcundadır. 
  • Ay ‘ın manası nefstir,duygulardır ve kadını sembolize eder. 

 4 Numaralı Kümbet 

  •  Güneş,merkür ve aydan sonra gelen venüs gezegenidir. 
  •  Kümbet’in üst kısmına yapılan kozalak kadim bir sırrın yansımasıdır.Kozalak sembolü maddi alem ile manevi alem arasındaki kapının temsili anahtarıdır.

  • Venüs: Aşktır 

 Şimdi bu bilgilerle kümbetlerin hangi tarihe işaret ettiğini bulalım. Elimizdeki veriler; 

  • Konum:Erzurum 
  • Tarih Aralığı: 1071(Türklerin Anadolu’ya giriş tarihi) – 1202 (Kümbeti yapan Saltuklular’ın yıkılış tarihi) *ne olur ne olmaz diye 1071-1310 tarih aralığını referans aldım 
  • Güneş,merkür,ay ve venüs terazi burcunda 

Bu veriler referans alınıp yıldız haritası yazılımı ile ulaşılan tarih 21 Eylül 1191’dir. bu tarihe ilk olarak yıldız haritası yorumu ile daha sonra da tarihsel süreç içerisinde bakacağız 

21 Eylül 1191 Tarihli Yıldız Haritası Yorumu 

21 Eylül 1191 tarihini baz alarak çıkardığımız haritada güneş, ay, venüs ve merkür’ün terazi burcunda olduğunu görüyoruz. Terazi burcu kısaca sembolünde yer alan terazi gibi adalet/hukuk temalarını ve ilişkileri anlatır.

Bu ilişkiler, hem burcun yönetici gezegeni olan Venüs’e binaen aşk ilişkisi olduğu gibi siyasi ilişkiler de olabilir. İlm-i nücûmda gezegenlerin her birinin kendine özel temsil ettiği manalar olmakla beraber insan olarak da karşılığı bulunur. Mesela güneş kral, ay kraliçe demektir.

Venüs en bilinen yönüyle aşkı temsil eder. Bu bağlamda, kümbetlerin inşası sırasında böyle bir göksel izdüşümün tercih edilmesinin altında belki de bir gönül hikayesinin olabileceğini düşündürür. Siyasi /toplumsal olarak irtibatları olan iki kişinin yaşadığı aşkı adeta ölümsüzleştirmek istercesine ilmi nücûm verileri kullanılarak böyle bir eser ortaya çıkarılmıştır diyebiliriz.

Bir burçta çok sayıda gezegenin yer alması o burcun temsil ettiği manayı ziyadesiyle kuvvetlendirir. Bu durumda, Terazi burcunda yer alan gezegen çokluğuna bakılarak denilebilir ki; bu aşk büyük bir aşk olabilir ve hatta yaşanılanlar nedeniyle dillere destan bir hikayesi de olabilir.(Bu yorum “Müneccimanehttps:” oluşumu tarafından yapılmıştır.)

 21 Eylül 1191″ Tarihinde Erzurum 

Tamara

1191 ile 1200 yılları arasında Melik Nasreddin Mehmet’in kız kardeşi Mama Hatun beyliğin başındadır.(2) Tarihi kaynaklarda Melik Nasreddin Mehmet’in oğlu Muzafferiddin’in kimseye haber vermeden mahiyeti ile birlikte Gürcistan’a gidip Gürcistan’a altın çağı yaşatan Kraliçe Tamara ile evlendiği hatta dinini değiştirdiği ,koca değiştirmesi ile ünlü Tamara’nın bir süre sonra sıkılıp Muzafferiddin’i Erzurum’a geri gönderdiği bilgisi bulunmaktadır.(3 

Tamara ile Muzafferiddin’in evliliğinin 1191 yılında olduğu bilgisi(4) ile Üç Kümbetler’in hem yapılış hem de mana olarak 1191’i işaret etmesi bu eserlerin yapılış amacını ortaya koymakla birlikte tarihsel bir olayın tekrar yorumlanması gerekliliği kanaatini oluşturur.  

Melik Nasreddin Mehmet’ten sonra belki de beyliğin başına geçecek olan Muzafferiddin’in savaş halinde oldukları Gürcülerin Kraliçesi’ne kimseye haber vermeden mahiyeti ile gitmesi evliliğin yürümemesi üzerine tekrar geri dönmesi kendi içerisinde tutarsızdır.Benim yorumum; 

Savaş halinde olan iki halkın barışı için Muzafferiddin Tamara ile evlenmiş(Bu tür evlilikler o dönemde hanedanlıkların sıklıkla başvurduğu bir araçtı.) bu evliliğin nişanesi olarak Üç Kümbetler yapılmıştır fakat iç siyasi çekişmelerden dolayı Muzafferiddin geri dönmek zorunda kalmıştır. Beyliğin başına Mama hatunun geçmiş olması Muzafferiddin’in de döndükten sonra bir sebepten dolayı öldüğü anlaşılmaktadır ve büyük ihtimalle Bu kümbetlerden güneş ve erkeği temsil eden kümbete gömülmüştür.Gürcü kaynaklarında Tamara’nın Muzafferiddin’i Erzurum’a gönderdikten sonra Erzurum’a sefere çıktığı bilgisi(5) de yorumumu desteklemektedir.Konunun ilginç bir yönü de 1213 yılında ölen Kraliçe Tamara’nın mezarının nerede olduğunun bilinmemesidir. Gürcü Halk Söylencesine göre Kraliçe ölmeden önce dokuz mezar hazırlatır.Ölmeye yakın en uç şehirdeki mezara gömülmek için şövalyelerine emir verir şövalyeler defin işleminin ardından dönüşlerinde öldürülürler ve böylece Kraliçe Tamara’nın mezarı sır olur.(6) Bu sırdan yola çıkarak yorumumu bir kademe daha öteye taşıyabilirim;

Kraliçe Tamara ile Muzafferiddin’in aşkı iktidar hırsına kurban gitti fakat evliliklerinin nişanesi olan Üç Kümbetler’de yeniden bir oldular.Güneşi temsil eden kümbette Muzafferiddin ayı temsil eden kümbete Tamara gömüldü.(bu yüzdendir ki ayı temsil eden kümbetteki Allah Muhammed lafzı silinmiş olabilir.)ve onlardan geriye Erzurum’un sembol yapılarından biri olan Üç Kümbetler kaldı. 

Kim bilir belki birgün 21 Eylül’de Erzurum’da iki ülke Saltuklu Beyi Muzafferiddin ile Gürcü Kraliçesi Tamara’nın evlilik yıldönümünü kutlayacak ve bu büyük aşk olması gerektiği gibi tarihe geçecek…

Sonuç Olarak; 

Üç Kümbetler bana göre doğa karşısındaki insanın onu hayranlık ile yorumlayıp ahenk ile ortaya koyarak zamana mühür vurduğu yapılar bütünüdür. Bu mührü tanımlamaya çalışırken artık dünyada açıklanamayacak  çok az sır olduğunu sadece mevcut bilgilerin bir araya getirilip yorumlanması ile birçok gizemin ortaya çıkacağına inanıyorum. 

Burada paylaştığım yazımı meraklı tarihçilere,tarihe yardımcı bilim dalları ile uğraşanlara,astronomlara,arkeologlara,matematikçilere,mimarlara ve “Ayağını sıcak, kafanı serin tut düşünme derin derin…” sözlerine muhatap olmuş tüm insanlara hediye ediyorum.Umarım eksik ve fazla yönleri ile bu bilgi  farklı kapıların açılmasına yardımcı olur. 

KAYNAKÇA

(1)Veli SALTIK,”Sarı Saltuk ve Saltuklular” s.1-2

(2)Dursun Ali ŞEKER,”Selçuklu Melikesi”,cilt:27 ,2003, s.548

(3)Marie-Félicité Brosset,”Gürcistan Tarihi”,2003,s.372

(4)Osman TURAN,”Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi” s.65

(5)Şengelia,”Politikuri Urtiertobani”,s.316

(6)Alexandre Grigoriantz,”Kafkasya Halkları”

TEŞEKKÜR

Teknik anlamda değerli yorumları ile Müneccimane’ye

Görsel öğeler için Türkan-Samih KIR’a

Konuyu dinleme zahmeti gösteren Işıl ARSLAN,Osman YILDIZ,Hakan DİKMEN,Tufan ÖKTEM,Mustafa ALBAYRAK’a

Teşekkür ederim…

*Bu yazı 13 Ocak 2018 tarihinde yayınlanmıştır. Tüm yasal hakları Barış Yazıcı'ya aittir. Yazı zaman damgası ile koruma altına alınmıştır.
Üç Kümbetler ve Astronomihttp://yarinneolacak.net/wp-content/uploads/2018/01/üç-kümbet-Erzurum.pnghttp://yarinneolacak.net/wp-content/uploads/2018/01/üç-kümbet-Erzurum-150x150.pngS Barış YazıcıYeni Fikirler
'Erzurum Çifte Minareli Medrese'nin güneyinde bulunan Üç Kümbetler; Anadolu'da bulunan anıt mezarların en güzel örneklerindendir.' Giriş cümlesini birçok kaynakta, bu yapıların mimari özellikleri ile birlikte bulabilirsiniz. Ama bu eserler ile ilgili soracağım sorular için merakınızın peşinden gitmelisiniz.   Kümbetlerin Özellikleri Kümbetlerin sırası ile öne çıkan ve kendi fikrimi destekleyecek bilgileri şu şekildedir.  1 Numaralı...